Πόπη Χαριτωνίδου - Γαρούφα: Όταν το Μνημείο Υπερβαίνει τα Πρόσωπα

Το γεγονός ότι για πρώτη φορά αποκαλύπτεται σχεδόν ολόκληρος ο περίβολος και γίνεται αντιληπτή η πραγματική γεωμετρία του τύμβου, είναι εξαιρετικά σημαντικό. Μιλάμε για ένα μνημείο με περίμετρο περίπου 497 μέτρων και διάμετρο που ξεπερνά τα 140 μέτρα.Δηλαδή έναν ταφικό λόφο που σε κλίμακα υπερβαίνει ακόμη και τον βασιλικό τύμβο των Αιγών.

Και εδώ ακριβώς αρχίζει η ουσία.

Διότι η αποκατάσταση της γεωμετρίας του τύμβου δεν είναι “αισθητική παρέμβαση”. Είναι αρχαιολογική ερμηνεία. Η στιγμή που ο επισκέπτης μπορεί πλέον να αντιληφθεί το πραγματικό μέγεθος και τη χωρική επιβολή του μνημείου, αλλάζει τον τρόπο ανάγνωσής του. Ο Καστάς δεν σχεδιάστηκε ως ένας απλός μακεδονικός τάφος. Σχεδιάστηκε ως τοπόσημο εξουσίας, μνήμης και ιδεολογίας μέσα στο τοπίο της Αμφίπολης.

Για πρώτη φορά το μνημείο αρχίζει να “αναπνέει” ξανά ως αρχιτεκτονικό σύνολο και όχι ως εργοτάξιο έκτακτης ανάγκης. Η επανατοποθέτηση της μαρμάρινης θύρας και των τμημάτων των Σφιγγών είναι επίσης κρίσιμη, γιατί αποκαθιστά όχι μόνο την εικόνα αλλά και την αφηγηματική ακολουθία του μνημείου.

Όμως ως αρχαιολόγος, θα στεκόμουν και σε κάτι άλλο:

Το ίδιο το μνημείο “εκδικήθηκε” την προχειρότητα με την οποία αντιμετωπίστηκε δημόσια μετά το 2014.

Για χρόνια η δημόσια συζήτηση εγκλωβίστηκε:
— σε πολιτικές χρήσεις,
— σε εύκολες τηλεοπτικές θεωρίες,
— σε πρόωρα συμπεράσματα,
— σε προσωπικές αντιπαραθέσεις,
— ακόμη και σε προσπάθειες υποβάθμισης της σημασίας του.

Και τελικά τι συνέβη;

Η ίδια η αρχιτεκτονική του τύμβου, όσο αποκαθίσταται, επιβεβαιώνει σταδιακά αυτό που πολλοί έβλεπαν εξαρχής: ότι πρόκειται για ένα εξαιρετικά σύνθετο, υψηλού κόστους και σαφώς συμβολικό δημόσιο μνημείο του ύστερου 4ου αιώνα π.Χ.

Δεν σημαίνει ότι λύθηκαν όλα τα επιστημονικά ζητήματα. Κάθε άλλο.

Η ταυτότητα των νεκρών, οι φάσεις χρήσης, οι δευτερογενείς επεμβάσεις, η σχέση του κιβωτιόσχημου με το αρχικό πρόγραμμα, η πιθανή ηρωολατρική ή μνημειακή λειτουργία, παραμένουν ανοιχτά πεδία έρευνας. Και σωστά παραμένουν. Η σοβαρή αρχαιολογία δεν λειτουργεί με “οριστικές αποκαλύψεις” τύπου τηλεοπτικού ντοκιμαντέρ.

Αλλά πλέον υπάρχει κάτι πολύ σημαντικό:
το μνημείο αρχίζει να μιλά μέσα από τη μορφή του και όχι μέσα από τις κραυγές γύρω από αυτό.

Και ίσως αυτό είναι το πιο ουσιαστικό στοιχείο της σημερινής εικόνας.

Ταυτόχρονα, όμως, θα ασκούσα και κριτική.

Δέκα και πλέον χρόνια μετά την ανασκαφή, η Αμφίπολη ακόμη δεν έχει αποκτήσει:
— ενοποιημένο αρχαιολογικό πάρκο,
— συνολική ανάδειξη της αρχαίας πόλης,
— συνεκτική μουσειολογική αφήγηση,
— διεθνές ερευνητικό κέντρο,
— οργανωμένη πολιτιστική στρατηγική αντάξια του μνημείου.

Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο:
η χώρα επενδύει και σωστά, εκατομμύρια στην αποκατάσταση του ίδιου του τύμβου, αλλά ο ευρύτερος ιστορικός οργανισμός της Αμφίπολης εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται αποσπασματικά.

Και αυτό, είναι ίσως η μεγαλύτερη χαμένη ευκαιρία.

Γιατί ο Καστάς μόνος του δεν αρκεί.
Ο Καστάς έχει νόημα μόνο ως κορύφωση της διαχρονικότητας της Αμφίπολης.

Από τον Στρυμόνα,
τα τείχη,
τη Via Egnatia,
τις παλαιοχριστιανικές βασιλικές,
τα βυζαντινά στρώματα,
μέχρι τη νεότερη ιστορία του τόπου.

Και ίσως εκεί βρίσκεται το πιο ουσιαστικό στοιχείο αυτής της εικόνας:
ότι ο ίδιος ο Τύμβος Καστά, μέσα στη σιωπή, την κλίμακα και τη γεωμετρία του, υπερβαίνει κάθε πρόσκαιρη πολιτική παρουσία δίπλα του.

Γιατί τα μεγάλα μνημεία δεν ανήκουν στην επικαιρότητα.
Ανήκουν στον χρόνο.
Και ο χρόνος είναι πάντα μεγαλύτερος από τα πρόσωπα που περνούν μπροστά τους.

Η Αμφίπολη δεν χρειάζεται άλλους μύθους για να υπάρξει.
Χρειάζεται γνώση, συνέχεια, σοβαρότητα και ανθρώπους που να μπορούν να δουν πέρα από την επικαιρότητα της “ανακάλυψης”.

Ο Τύμβος Καστά δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό ταφικό μνημείο. Είναι ένα σύμβολο της δύναμης που μπορεί ακόμη να ασκεί η ιστορία όταν της επιτρέπεται να μιλήσει μέσα από την επιστήμη και όχι μέσα από τον θόρυβο.

Και ίσως τώρα, για πρώτη φορά μετά από χρόνια, το μνημείο να αρχίζει πραγματικά να αποκαλύπτεται, όχι μόνο ως αρχιτεκτονική, αλλά ως μνήμη.
Μια μνήμη που δεν ανήκει μόνο στην Αμφίπολη, αλλά στον ίδιο τον πολιτισμό αυτού του τόπου.