Μνήμη: Εάν κάνετε screenshot για να «μην το ξεχάσετε», είναι βέβαιο ότι δεν θα θυμάστε τίποτα

Ένα ενδιαφέρον άρθρο που δεν προλαβαίνουμε να διαβάσουμε. Μία διεύθυνση που θα χρειαστούμε αργότερα. Μία συνταγή, ένα μήνυμα, μία πληροφορία που «δεν πρέπει με τίποτα να ξεχάσουμε». Η κίνηση έχει γίνει σχεδόν αυτόματη: Πατάμε δύο κουμπιά, κάνουμε screenshot και συνεχίζουμε τη μέρα μας, έχοντας την αίσθηση ότι η πληροφορία βρίσκεται πλέον κάπου ασφαλής.

Μόνο που ίσως, την ίδια στιγμή που την αποθηκεύουμε στο κινητό, ο εγκέφαλός μας αποφασίζει ότι δεν χρειάζεται πια να την αποθηκεύσει ο ίδιος.

Νέα έρευνα από το Τμήμα Ψυχολογίας του Binghamton University στις ΗΠΑ δείχνει ότι η λήψη φωτογραφιών και screenshots με σκοπό να θυμηθούμε κάτι αργότερα μπορεί, παραδόξως, να μας κάνει πιο πιθανό να το ξεχάσουμε. Το φαινόμενο δεν είναι εντελώς άγνωστο στους επιστήμονες. Έχει περιγραφεί ως «photo-taking impairment effect», δηλαδή η εξασθένηση της μνήμης που παρατηρείται όταν φωτογραφίζουμε κάτι αντί να το επεξεργαστούμε νοητικά εκείνη τη στιγμή.

Η Sophia Fabrizio, υποψήφια διδάκτωρ Ψυχολογίας στο Binghamton University και επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης «Digital amnesia: The aftermath of a screenshot», που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Memory & Cognition, εξηγεί ότι προηγούμενες έρευνες έχουν επανειλημμένα δείξει πως όταν φωτογραφίζουμε ή αποθηκεύουμε ψηφιακά μια εμπειρία, η ανάμνησή μας γι’ αυτήν μπορεί να χάνεται.


Το πρόβλημα δεν είναι το screenshot, αλλά τι κάνουμε μετά

Η φωτογραφία ή το screenshot δεν αποτελούν από μόνα τους «εχθρούς» της μνήμης. Αν επιστρέψουμε αργότερα σε μια εικόνα, την παρατηρήσουμε και τη χρησιμοποιήσουμε ως αφορμή για να ανακαλέσουμε την πληροφορία, μπορεί πράγματι να λειτουργήσει υποστηρικτικά για τη μακροπρόθεσμη μνήμη.

Στην πράξη, όμως, αυτό συχνά δεν συμβαίνει. Τα κινητά μας γεμίζουν καθημερινά με φωτογραφίες και στιγμιότυπα οθόνης που σπάνια ξαναβλέπουμε. Σύμφωνα με εκτιμήσεις που επικαλούνται οι ερευνητές, ένας άνθρωπος μπορεί να τραβά περίπου 20 φωτογραφίες την ημέρα, ενώ ένα μέσο smartphone φιλοξενεί περίπου 2.000 εικόνες. Εάν αυτές απλώς συσσωρεύονται στη συσκευή χωρίς ποτέ να χρησιμοποιούνται για ενεργή ανάκληση, το πιθανότερο είναι ότι δεν προσφέρουν ιδιαίτερο όφελος στη μνήμη.

Τι ακριβώς συμβαίνει στον εγκέφαλο;

Για να κατανοήσουν καλύτερα το φαινόμενο, οι ερευνητές πραγματοποίησαν επτά διαφορετικά πειράματα. Οι συμμετέχοντες έβλεπαν έργα τέχνης, σε ορισμένες περιπτώσεις τα αποθήκευαν ως εικόνες ή screenshots και στη συνέχεια υποβάλλονταν σε τεστ μνήμης.

Το αποτέλεσμα ήταν σταθερό: H ψηφιακή αποθήκευση δεν προσέφερε σαφές πλεονέκτημα στη μνήμη και, αντιθέτως, οι συμμετέχοντες δυσκολεύονταν περισσότερο να ανακαλέσουν το περιεχόμενο που είχαν καταγράψει.

Οι επιστήμονες εξετάζουν αρκετές πιθανές εξηγήσεις. Η πρώτη αφορά τη διάσπαση της προσοχής. Τη στιγμή που προσπαθούμε να τραβήξουμε μια φωτογραφία ή να κάνουμε screenshot, ένα μέρος της προσοχής μας μεταφέρεται στην ίδια τη διαδικασία: Nα βρούμε τη σωστή εικόνα, να πατήσουμε τα κουμπιά, να αποθηκεύσουμε το αρχείο. Έτσι, λιγότεροι νοητικοί πόροι μένουν διαθέσιμοι για να «γραφτεί» η πληροφορία στη μνήμη.

Ωστόσο, τα πειράματα δείχνουν ότι αυτή δεν είναι ολόκληρη η εξήγηση.

«Το έχω στο κινητό, άρα δεν χρειάζεται να το θυμάμαι»

Μια δεύτερη θεωρία είναι η λεγόμενη γνωστική εκφόρτωση (cognitive offloading). Όταν ξέρουμε ότι μια πληροφορία έχει αποθηκευτεί κάπου έξω από το μυαλό μας, μπορεί ασυνείδητα να θεωρούμε ότι δεν χρειάζεται να καταβάλουμε προσπάθεια για να τη συγκρατήσουμε. Το ίδιο συμβαίνει με τους αριθμούς τηλεφώνου: Kάποτε γνωρίζαμε απ’ έξω δεκάδες, ενώ σήμερα πολλοί δυσκολευόμαστε να θυμηθούμε ακόμη και αριθμούς ανθρώπων με τους οποίους μιλάμε καθημερινά, επειδή γνωρίζουμε ότι βρίσκονται αποθηκευμένοι στις επαφές μας.

Εντυπωσιακό είναι, πάντως, ότι η εξασθένηση της μνήμης εμφανίστηκε ακόμη και όταν οι συμμετέχοντες γνώριζαν ότι η φωτογραφία που είχαν τραβήξει θα διαγραφόταν αμέσως. Άρα, η απλή πεποίθηση ότι «το έχω αποθηκεύσει» δεν φαίνεται να εξηγεί από μόνη της το φαινόμενο.

Μήπως το screenshot μάς βγάζει από τη στιγμή;

Οι ερευνητές εξετάζουν και μια τρίτη, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εξήγηση: ότι το πάτημα του κουμπιού μάς κάνει να αποσυνδεόμαστε νοητικά από την εμπειρία. Αντί να παρατηρούμε ενεργά αυτό που βρίσκεται μπροστά μας, περνάμε στιγμιαία στον ρόλο του ανθρώπου που το καταγράφει. Η επίδραση μπορεί μάλιστα να μην αφορά μόνο αυτό που φωτογραφίσαμε. Σε ορισμένα πειράματα, οι συμμετέχοντες δυσκολεύονταν περισσότερο ακόμη και να θυμηθούν αν είχαν απλώς δει ένα έργο ή αν το είχαν αποθηκεύσει σε screenshot.

Αντίστοιχα, παλαιότερη έρευνα σε μουσείο είχε δείξει φτωχότερη μνήμη ακόμη και για το σημείο στο οποίο βρισκόταν ένα έργο όταν οι επισκέπτες το είχαν φωτογραφίσει. Με άλλα λόγια, το ψηφιακό «κλικ» ίσως δεν αποθηκεύει απλώς μια στιγμή. Μπορεί ταυτόχρονα να μας απομακρύνει από αυτήν.

Χαρτί και μολύβι: Η παλιά λύση έχει ένα πλεονέκτημα

Τι μπορούμε να κάνουμε όταν πραγματικά θέλουμε να θυμηθούμε κάτι; Οι ερευνητές προτείνουν μια λύση σχεδόν αναχρονιστική για την εποχή του smartphone: Nα το γράψουμε με το χέρι.

Η λήψη σημειώσεων μάς αναγκάζει να επεξεργαστούμε την πληροφορία, να ξεχωρίσουμε τα ουσιώδη, να τη συμπυκνώσουμε και να τη συνδέσουμε με όσα ήδη γνωρίζουμε. Αυτή η επιπλέον νοητική προσπάθεια αποτελεί αυτό που οι γνωστικοί ψυχολόγοι αποκαλούν «desirable difficulty», μια δυσκολία που τελικά βοηθά τη μάθηση και την απομνημόνευση.

Φυσικά, ούτε το χαρτί αποτελεί εγγύηση. Κι αυτό μπορεί να μετατραπεί σε εξωτερική «αποθήκη» της μνήμης. Αρκεί να σκεφτούμε πόσο εύκολα ξεχνάμε μια επέτειο μόλις τη σημειώσουμε στο ημερολόγιο και ρυθμίσουμε μια ειδοποίηση.

Το μήνυμα της μελέτης, επομένως, δεν είναι να σταματήσουμε τα screenshots. Είναι να τα χρησιμοποιούμε πιο συνειδητά: Να κρατάμε λίγα, όσα πραγματικά χρειαζόμαστε, και κυρίως να επιστρέφουμε σε αυτά.

Γιατί τα εκατοντάδες στιγμιότυπα που στοιβάζονται ξεχασμένα στη συλλογή φωτογραφιών μας μπορεί να αποτελούν ένα εξαιρετικό ψηφιακό αρχείο. Για τη δική μας μνήμη, όμως, ίσως είναι πολύ λιγότερο χρήσιμα απ’ όσο πιστεύουμε.

πηγή ygeiamou