Ο Καστάς και ο Φίλιππος Ε - Γιατί το μνημείο δεν ανήκει στη βασιλεία του

Όταν αποκαλύφθηκε ο Τύμβος Καστά, το πρώτο που γεννήθηκε δεν ήταν ένα χρονολογικό δεδομένο.

Ήταν μια ανάγκη: να τοποθετηθεί. Να μπει σε ένα ιστορικό πλαίσιο. Να αποκτήσει εποχή, όνομα, αφήγηση.

Και από πολύ νωρίς, ορισμένοι κύκλοι έσπευσαν να τον εντάξουν στην ελληνιστική περίοδο, συχνά σε μεταγενέστερη φάση αυτής. Όχι απαραίτητα από κακή πρόθεση, αλλά από μια συγκεκριμένη λογική:

η ελληνιστική εποχή είναι ρευστή, επιτρέπει συγκρητισμούς, επιτρέπει συμβολικές αναγνώσεις, επιτρέπει πολιτικές επαναχρήσεις.

Είναι “βολική” ως ερμηνευτικό πλαίσιο.

Όμως η πέτρα δεν ενδιαφέρεται για τις αφηγήσεις μας.

Η λιθοδομία του περιβόλου: ψευδοϊσόδομη, ακριβείας, με στενούς αρμούς και επιμελημένη κατεργασία, μιλά τη γλώσσα ενός ύστερου 4ου αιώνα π.Χ.

Η γλυπτική των Καρυατίδων δεν έχει τη βαριά εκφραστικότητα του ύστερου 3ου αιώνα· έχει ακόμη την εσωτερική ισορροπία της κλασικής παράδοσης.

Το ψηφιδωτό της αρπαγής της Περσεφόνης ανήκει μορφολογικά στον κόσμο που ακολουθεί αμέσως τον Αλέξανδρο, όχι σε εκείνον που ζει ήδη στη σκιά της ρωμαϊκής επέκτασης.

Ο Φίλιππος Ε΄ βασιλεύει από το 221 π.Χ.

Είναι ήδη ένας άλλος κόσμος.

Η Μακεδονία βρίσκεται σε σύγκρουση με τη Ρώμη.

Η βασιλική αρχιτεκτονική έχει διαφορετικό πολιτικό τόνο.

Η τέχνη αποκτά άλλη ένταση, άλλο βάρος.

Αν ο Καστάς ήταν έργο αυτής της εποχής, θα το έδειχνε.

Θα υπήρχε μορφολογική μετατόπιση, τεχνολογική διαφοροποίηση, ίσως και σαφής βασιλική δήλωση.

Δεν τη βλέπουμε.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η εποχή του Φιλίππου Ε΄ είναι άσχετη με τον χώρο της Αμφίπολης.

Αντιθέτως, ένας βασιλιάς που πέθανε εκεί θα μπορούσε να είχε λόγο να επιθεωρήσει, να στεγανοποιήσει, να φροντίσει έναν ήδη υπάρχοντα μνημειακό τύμβο.

Η ύπαρξη μεταγενέστερης μόνωσης ή τεχνικών παρεμβάσεων δεν είναι απίθανη.

Η συντήρηση είναι πράξη διαχείρισης μνήμης.

Αλλά η διαχείριση δεν είναι γέννηση.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο τεχνικό.

Είναι και μεθοδολογικό.

Γιατί κάποιοι έσπευσαν να τον μεταφέρουν χρονολογικά;

Επειδή η ελληνιστική εποχή επιτρέπει μεγαλύτερη ερμηνευτική ευελιξία.

Επειδή απομακρύνει το μνημείο από τον πυρήνα της αλεξανδρινής περιόδου.

Επειδή μεταθέτει το βάρος από μια στιγμή κορύφωσης σε μια περίοδο διάχυσης.

Όμως όταν κοιτάζουμε τον Καστά, βλέπουμε έργο συγκεντρωτικής σύλληψης, όχι έργο μεταγενέστερης ανακατασκευής.

Βλέπουμε ενότητα ύφους, όχι συρραφή φάσεων με χρονικό χάσμα ενός αιώνα.

Γι’ αυτό, ως αρχαιολόγος, δεν μπορώ να τον εντάξω στην εποχή του Φιλίππου Ε΄ ως αρχική κατασκευή.

Μπορώ να δεχθώ πιθανές επεμβάσεις. Μπορώ να δεχθώ συντηρήσεις.

Αλλά η αρχική σύλληψη, η αρχιτεκτονική δραματουργία του μνημείου, ανήκει σε έναν κόσμο νωρίτερο.

Και αυτόν τον κόσμο τον προδίδει η ίδια η μορφή του.

Εν κατακλείδι:

Η απουσία μόνιμης κλίμακας δεν αποτελεί διαγνωστικό στοιχείο μεταγενέστερης χρονολόγησης, καθώς η μακεδονική ταφική αρχιτεκτονική προβλέπει συχνά προσωρινή πρόσβαση και τελετουργική επιχωμάτωση.

Δεν αποκλείονται επεμβάσεις ή συντηρήσεις κατά τη βασιλεία του Φιλίππου Ε΄.

Όμως η αρχική σύλληψη και εκτέλεση του μνημείου δεν φέρουν τα χαρακτηριστικά της εποχής του.
Ο Καστάς δεν μιλά τη γλώσσα του τέλους του 3ου αιώνα.
Μιλά τη γλώσσα της ύστερης κλασικής κορύφωσης

Γράφει η Πόπη Χαριτωνίδου Γαρούφα