Πόπη Χαριτωνίδου - Αμφίπολη: Ποιος βρίσκεται σε ποιον τάφο της Μεγάλης Τούμπας των Αιγών;
Η αρχαιολόγος Πόπη Χαριτωνίδου από το Δήμο Αμφίπολης για την ταυτότητα των νεκρών των βασιλικών τάφων της Μεγάλης Τούμπας στη Βεργίνα
ΠΟΙΟΣ ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΠΟΙΟΝ ΤΑΦΟ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΤΟΥΜΠΑΣ ΤΩΝ ΑΙΓΩΝ; ΤΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ, ΟΙ ΤΑΥΤΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΛΟΓΟΙ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΦΩΝΙΑΣ
Η συζήτηση για την ταυτότητα των νεκρών των βασιλικών τάφων της Μεγάλης Τούμπας στη Βεργίνα δεν είναι ούτε καινούργια ούτε κατασκευασμένη. Άρχισε σχεδόν αμέσως μετά τη μεγάλη ανακάλυψη του Μανόλη Ανδρόνικου το 1977 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα, επειδή τα αρχαιολογικά, ανθρωπολογικά και ιστορικά δεδομένα δεν επιτρέπουν πάντοτε μία απόλυτη ονομαστική ταύτιση.
Αυτό, όμως, πρέπει να διευκρινιστεί εξαρχής:
🔸 Άλλο η επιστημονική συζήτηση για την ταυτότητα των νεκρών.
🔸 Άλλο η αμφισβήτηση της ταύτισης της Βεργίνας με τις αρχαίες Αιγές.
🔸 Και εντελώς διαφορετικό η μετατροπή μιας επιστημονικής διαφωνίας σε ισχυρισμό περί «αρχαιολογικής απάτης».
Η ταύτιση της Βεργίνας με τις Αιγές δεν στηρίζεται αποκλειστικά σε έναν τάφο ή στην προσωπική άποψη του Ανδρόνικου. Βασίζεται στο σύνολο της μνημειακής τοπογραφίας: στο ανάκτορο, στο θέατρο, στα ιερά, στην εκτεταμένη νεκρόπολη, στις βασιλικές ταφικές συστάδες και στη διαχρονική εξέλιξη της εγκατάστασης. Η πραγματική επιστημονική διαφωνία αφορά κυρίως το ποια μέλη της δυναστείας των Αργεαδών τάφηκαν στους Τάφους Ι, ΙΙ και ΙΙΙ.
ΓΙΑΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΣΚΟΛΗ Η ΟΝΟΜΑΣΤΙΚΗ ΤΑΥΤΙΣΗ;
Κανένας από τους τάφους δεν έφερε επιγραφή του τύπου «εδώ κείται ο Φίλιππος». Οι ταυτίσεις προκύπτουν έμμεσα, μέσα από τον συνδυασμό:
– της αρχιτεκτονικής και της χρονολόγησης των τάφων,
– της κεραμικής και των μεταλλικών αγγείων,
– των όπλων και των βασιλικών κτερισμάτων,
– των τοιχογραφιών και της τεχνοτροπίας τους,
– της ηλικίας και του φύλου των νεκρών,
– των πιθανών τραυμάτων στα οστά,
– του τρόπου καύσης ή ενταφιασμού,
– και των πληροφοριών των αρχαίων συγγραφέων.
Το πρόβλημα είναι ότι διαφορετικές κατηγορίες δεδομένων δεν οδηγούν πάντοτε στο ίδιο συμπέρασμα. Η κεραμική μπορεί να προτείνει μία χρονολόγηση, η τεχνοτροπία της ζωγραφικής μία ελαφρώς διαφορετική, ενώ η ανθρωπολογική εξέταση των οστών μπορεί να επιδέχεται περισσότερες από μία ερμηνείες.
ΤΑΦΟΣ Ι – Ο «ΤΑΦΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΣΕΦΟΝΗΣ»
Ο Τάφος Ι είναι κιβωτιόσχημος και κοσμείται με την εξαιρετική τοιχογραφία της αρπαγής της Περσεφόνης. Είχε συληθεί ήδη στην αρχαιότητα και περιείχε άκαυστα, αναμεμειγμένα οστά.
Το 2015 οι Αντώνης Μπαρτσιώκας, Juan Luis Arsuaga και συνεργάτες υποστήριξαν ότι στον Τάφο Ι είχαν ταφεί:
– ο Φίλιππος Β΄,
– η τελευταία σύζυγός του Κλεοπάτρα,
– και το νεογέννητο παιδί τους.
Κεντρικό επιχείρημα αποτέλεσε ένα αριστερό γόνατο με σοβαρή αγκύλωση και διαμπερές τραύμα. Το εύρημα συνδέθηκε με το γνωστό τραύμα που είχε υποστεί ο Φίλιππος Β΄ στο πόδι και το οποίο, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, του προκάλεσε μόνιμη χωλότητα.
Η πρόταση αυτή προκάλεσε μεγάλη συζήτηση, επειδή φαινόταν να μεταφέρει τον Φίλιππο από τον Τάφο ΙΙ στον Τάφο Ι.
Ωστόσο, η νέα διεπιστημονική μελέτη των Γιάννη Μανιάτη και συνεργατών, που δημοσιεύθηκε το 2025 στο Journal of Archaeological Science, άλλαξε ουσιαστικά τα δεδομένα. Με τη χρήση:
– ραδιοχρονολόγησης,
– αρχαίου DNA,
– οστεολογικής και οδοντολογικής εξέτασης,
– και αναλύσεων ισοτόπων στροντίου, άνθρακα και αζώτου,
διαπιστώθηκε ότι τα περισσότερα οστά ανήκουν σε άνδρα ηλικίας περίπου 25–35 ετών, ο οποίος πέθανε κατά το πρώτο μισό του 4ου αιώνα π.Χ., πιθανότατα μεταξύ περίπου 388 και 356 π.Χ.
Βρέθηκαν επίσης λίγα οστά γυναίκας της ίδιας περίπου περιόδου.
Αντίθετα, τα οστά των βρεφών και των ζώων αποδείχθηκε ότι ανήκουν στη ρωμαϊκή περίοδο και εισήχθησαν στον τάφο πολλούς αιώνες αργότερα. Επομένως δεν αποτελούν το παιδί του αρχικού ζεύγους.
Με βάση αυτά τα αποτελέσματα, ο άνδρας του Τάφου Ι δεν μπορεί να είναι ο Φίλιππος Β΄, ο οποίος δολοφονήθηκε το 336 π.Χ. σε ηλικία περίπου 46 ετών. Η ταυτότητα του νεκρού παραμένει άγνωστη, αλλά πιθανότατα πρόκειται για σημαντικό μέλος του βασιλικού οίκου των Αργεαδών του πρώτου μισού του 4ου αιώνα π.Χ.
Η περίπτωση του Τάφου Ι δείχνει, συγχρόνως, γιατί δημιουργήθηκε τόση σύγχυση: ο τάφος είχε συληθεί, τα οστά ήταν αναμεμειγμένα και ο χώρος είχε χρησιμοποιηθεί ξανά κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Επομένως, λείψανα διαφορετικών περιόδων θεωρήθηκαν αρχικά μέρη της ίδιας ταφής.
ΤΑΦΟΣ ΙΙ – Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΠΥΡΗΝΑΣ ΤΗΣ ΔΙΑΦΩΝΙΑΣ
Ο ασύλητος Τάφος ΙΙ περιείχε δύο χωριστές ταφές:
– τα καμένα οστά ενός άνδρα στον κυρίως θάλαμο, μέσα σε χρυσή λάρνακα,
– και τα καμένα οστά μιας γυναίκας στον προθάλαμο, επίσης μέσα σε χρυσή λάρνακα.
Τα πολύτιμα κτερίσματα, ο χρυσός στεφανωμένος νεκρός, τα όπλα, η πανοπλία, τα ασημένια σκεύη, οι ελεφαντοστέινες μορφές και η μνημειακή ζωφόρος κυνηγιού αποδεικνύουν ότι πρόκειται για πρόσωπα εξαιρετικά υψηλής —πιθανότατα βασιλικής— κοινωνικής θέσης.
Οι δύο βασικές υποθέσεις είναι:
Πρώτη υπόθεση: Φίλιππος Β΄ και μία από τις συζύγους του
Ο Ανδρόνικος απέδωσε τον Τάφο ΙΙ στον Φίλιππο Β΄, ο οποίος δολοφονήθηκε στις Αιγές το 336 π.Χ. και, σύμφωνα με τις πηγές, αποτεφρώθηκε και τάφηκε με βασιλικές τιμές.
Υπέρ της ταύτισης χρησιμοποιήθηκαν:
– η εξαιρετική μεγαλοπρέπεια της ταφής,
– ο στρατιωτικός χαρακτήρας των κτερισμάτων,
– η χρονολόγηση του μνημείου γύρω στα χρόνια του θανάτου του Φιλίππου,
– η σχέση της κυνηγετικής ζωφόρου με τη μακεδονική βασιλική ιδεολογία,
– και ορισμένες αλλοιώσεις στο κρανίο, οι οποίες ερμηνεύθηκαν ως πιθανά ίχνη του σοβαρού τραύματος που είχε στερήσει από τον Φίλιππο το δεξί του μάτι.
Το 1984 οι Jonathan Musgrave, Richard Neave και A. J. N. W. Prag θεώρησαν ότι παρατηρούνται ασυμμετρίες και αλλοιώσεις συμβατές με παλαιό τραυματισμό στη δεξιά πλευρά του προσώπου.
Η ερμηνεία αυτή, όμως, αμφισβητήθηκε. Ο Μπαρτσιώκας υποστήριξε ότι οι συγκεκριμένες αλλοιώσεις δεν αποτελούν ασφαλή απόδειξη οφθαλμικού τραύματος και μπορεί να οφείλονται στην καύση, στη φυσιολογική ανατομία ή σε μεταθανάτιες μεταβολές.
Ακριβώς εδώ βρίσκεται μία σημαντική αιτία της διαφωνίας: τα οστά είναι αποτεφρωμένα και κατακερματισμένα. Η υψηλή θερμοκρασία προκαλεί στρεβλώσεις, ρωγμές, συρρίκνωση και αλλοίωση της επιφάνειας, γεγονός που καθιστά εξαιρετικά δύσκολο να διακριθεί ένα πραγματικό τραύμα από μία μεταθανάτια παραμόρφωση.
Δεύτερη υπόθεση: Φίλιππος Γ΄ Αρριδαίος και Αδέα Ευρυδίκη
Άλλοι ερευνητές, όπως οι Eugene Borza και Oλγα Παλαγιά, τοποθέτησαν την κατασκευή και το κλείσιμο του Τάφου ΙΙ στο τελευταίο τέταρτο του 4ου αιώνα π.Χ. και πρότειναν ότι στον τάφο βρίσκονται:
– ο Φίλιππος Γ΄ Αρριδαίος, ετεροθαλής αδελφός του Μεγάλου Αλεξάνδρου,
– και η σύζυγός του Αδέα Ευρυδίκη.
Οι δύο θανατώθηκαν το 317 π.Χ. με διαταγή της Ολυμπιάδας. Αργότερα, ο Κάσσανδρος φέρεται να συγκέντρωσε τα λείψανά τους και να τους απέδωσε επίσημη βασιλική ταφή στις Αιγές.
Υπέρ αυτής της άποψης προβλήθηκαν:
– η χρονολόγηση ορισμένων κεραμικών και μεταλλικών αντικειμένων μετά το 325 π.Χ.,
– τεχνοτροπικά στοιχεία της ζωφόρου, τα οποία ορισμένοι τοποθετούν μετά την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου,
– και η άποψη ότι μερικά από τα πολυτελή όπλα ή κτερίσματα θα μπορούσαν να είχαν συνδεθεί αρχικά με τον ίδιο τον Αλέξανδρο και να τοποθετήθηκαν αργότερα στην ταφή του Αρριδαίου.
Κρίσιμο ζήτημα αποτελεί ο τρόπος καύσης των οστών. Εάν ο Αρριδαίος είχε πρώτα ταφεί και κατόπιν εκταφεί για τη δεύτερη βασιλική τελετή, τα οστά του θα είχαν καεί αφού είχε ήδη αποσυντεθεί το σώμα. Ο Μπαρτσιώκας θεώρησε ότι ορισμένα χαρακτηριστικά παραπέμπουν σε καύση «ξηρών» οστών.
Αντίθετα, οι Musgrave και συνεργάτες υποστήριξαν ότι οι παραμορφώσεις και τα κατάγματα δείχνουν καύση του σώματος ενώ υπήρχαν ακόμη μαλακοί ιστοί. Εάν αυτό ισχύει, η ταύτιση με τον Αρριδαίο γίνεται δυσκολότερη.
Άρα ακόμη και η μορφή των ρωγμών στα οστά έχει αποκτήσει ιστορική σημασία: η καύση με σάρκα ευνοεί μία άμεση ταφή, όπως του Φιλίππου Β΄, ενώ η καύση μετά την αποσύνθεση θα μπορούσε να συνδεθεί με την εκταφή και επαναταφή του Αρριδαίου.
Ποια είναι η γυναίκα του προθαλάμου;
Η γυναικεία ταφή περιπλέκει περισσότερο το ζήτημα. Έχουν προταθεί κατά καιρούς:
– η Κλεοπάτρα, τελευταία σύζυγος του Φιλίππου Β΄,
– η Μήδα, η Θράσσα σύζυγός του,
– μία γυναίκα σκυθικής καταγωγής,
– ή η Αδέα Ευρυδίκη, σύζυγος του Αρριδαίου.
Η ηλικία της γυναίκας έχει εκτιμηθεί διαφορετικά από διαφορετικές ερευνητικές ομάδες. Επιπλέον, ορισμένες εξετάσεις έδειξαν πιθανό παλαιό τραύμα στο πόδι. Το ένα από τα δύο επιχρυσωμένα ζεύγη κνημίδων παρουσιάζει ανισομετρία, γεγονός που οδήγησε στην υπόθεση ότι μπορεί να είχε κατασκευαστεί για άτομο με άνισα κάτω άκρα.
Ωστόσο, ούτε η ηλικία ούτε η ανισομετρία των κνημίδων αρκούν από μόνες τους για ασφαλή ταύτιση. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν όλα τα όπλα του προθαλάμου ανήκαν στη γυναίκα ή αν μέρος του ανδρικού στρατιωτικού εξοπλισμού είχε τοποθετηθεί τελετουργικά και στους δύο χώρους.
Σήμερα, μετά τη μελέτη του 2025 που ουσιαστικά αποκλείει τον Φίλιππο Β΄ από τον Τάφο Ι, το ερώτημα επικεντρώνεται ακόμη περισσότερο στον Τάφο ΙΙ. Αυτό ενισχύει την πιθανότητα να βρίσκεται εκεί ο Φίλιππος Β΄, χωρίς όμως να συνιστά από μόνο του οριστική απόδειξη. Η εναλλακτική ταύτιση με τον Φίλιππο Γ΄ Αρριδαίο εξακολουθεί να έχει υποστηρικτές.
ΤΑΦΟΣ ΙΙΙ – Ο «ΤΑΦΟΣ ΤΟΥ ΠΡΙΓΚΙΠΑ»
Ο ασύλητος Τάφος ΙΙΙ περιείχε τα αποτεφρωμένα οστά ενός νεαρού άνδρα, ηλικίας περίπου 13–17 ετών, μέσα σε ασημένια υδρία.
Ο τάφος χρονολογείται στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. και έχει σαφώς βασιλικό χαρακτήρα. Ο Αλέξανδρος Δ΄, γιος του Μεγάλου Αλεξάνδρου και νόμιμος βασιλιάς, ήταν ένας από τους ελάχιστους έφηβους Αργεάδες που πέθαναν εκείνη ακριβώς την περίοδο. Αυτή η σύμπτωση ηλικίας, χρονολόγησης και βασιλικής ιδιότητας δημιούργησε την ισχυρή ταύτιση.
Η ερμηνεία προϋποθέτει ότι, μετά την αρχική μυστική δολοφονία και απόκρυψη, ο Κάσσανδρος μετέφερε ή επέτρεψε να μεταφερθούν τα λείψανα του Αλεξάνδρου Δ΄ στις Αιγές, ώστε να αποτεφρωθεί και να ταφεί ως μέλος της δυναστείας.
Αυτό δεν είναι παράλογο. Οι Αιγές αποτελούσαν τον παραδοσιακό τόπο ταφής των Μακεδόνων βασιλέων. Υπάρχει, μάλιστα, ιστορικό προηγούμενο: ο Κάσσανδρος μετέφερε και έθαψε με βασιλικές τιμές στις Αιγές τον Φίλιππο Γ΄ Αρριδαίο και την Αδέα Ευρυδίκη, μολονότι είχαν θανατωθεί αλλού. Επομένως, τόπος θανάτου και τόπος ταφής δεν ήταν αναγκαστικά ο ίδιος.
Γιατί θα το έκανε ο Κάσσανδρος;
Αρχικά ο Κάσσανδρος είχε λόγο να αποκρύψει τον φόνο. Ο Αλέξανδρος Δ΄ ήταν ο νόμιμος διάδοχος του Μεγάλου Αλεξάνδρου και η δολοφονία του μπορούσε να προκαλέσει την αντίδραση των άλλων Διαδόχων και των Μακεδόνων.
Όταν όμως ο θάνατός του έγινε γνωστός και ο Κάσσανδρος επιδίωξε να εμφανιστεί πλέον ως νόμιμος βασιλιάς, μια επίσημη βασιλική ταφή του τελευταίου Αργεάδη θα μπορούσε να εξυπηρετήσει την πολιτική του: θα έκλεινε τελετουργικά τη δυναστεία του Αλεξάνδρου και θα επέτρεπε στον ίδιο να παρουσιαστεί ως ο νέος φορέας της βασιλικής εξουσίας.
Αυτό αποτελεί εύλογη ιστορική ανασύνθεση, όχι γεγονός που αναφέρεται ρητά στις πηγές.
Και πού βρίσκεται η Ρωξάνη;
Εδώ ακριβώς εμφανίζεται το σοβαρότερο ερώτημα. Ο Τάφος ΙΙΙ περιείχε μόνο την ταφή ενός νεαρού άνδρα. Δεν βρέθηκε μαζί του γυναικεία ταφή που θα μπορούσε να αποδοθεί στη Ρωξάνη.
Θα μπορούσαν, επομένως, να έχουν συμβεί τρία ενδεχόμενα:
ο Αλέξανδρος Δ΄ μεταφέρθηκε και τάφηκε μόνος του στις Αιγές, λόγω της βασιλικής και πατρικής καταγωγής του,
η Ρωξάνη τάφηκε σε διαφορετικό, άγνωστο μέχρι σήμερα σημείο,
ή ο νεαρός του Τάφου ΙΙΙ δεν είναι τελικά ο Αλέξανδρος Δ΄.
Η Ρωξάνη ήταν σύζυγος του Μεγάλου Αλεξάνδρου αλλά δεν ανήκε εξ αίματος στη δυναστεία των Αργεαδών. Ο γιος της, αντίθετα, ήταν ο τελευταίος νόμιμος απόγονός της. Είναι συνεπώς δυνατό να μεταφέρθηκε μόνο εκείνος στη βασιλική νεκρόπολη. Δεν διαθέτουμε, όμως, πηγή που να το επιβεβαιώνει.
Η απόδοση του λεγόμενου «Τάφου του Πρίγκιπα» στον Αλέξανδρο Δ΄ είναι αρχαιολογική υπόθεση, όχι ιστορικά καταγεγραμμένο γεγονός. Στηρίζεται στη σύμπτωση:
της ηλικίας του αποτεφρωμένου νεκρού,
της χρονολόγησης στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ.,
και του αναμφισβήτητα βασιλικού χαρακτήρα της ταφής.
Για να είναι πράγματι ο Αλέξανδρος Δ΄, πρέπει να δεχθούμε ένα πρόσθετο, μη μαρτυρούμενο επεισόδιο: ότι, μετά την αρχική απόκρυψη του εγκλήματος, το σώμα ή τα οστά του μεταφέρθηκαν από την Αμφίπολη στις Αιγές, αποτεφρώθηκαν και ενταφιάστηκαν με βασιλικές τιμές — ενώ η Ρωξάνη τάφηκε αλλού.
Αυτό είναι ιστορικά δυνατό, αλλά δεν αναφέρεται σε καμία αρχαία πηγή.
Είναι σύγχρονη ερμηνευτική ανασύνθεση που επιχειρεί να συνδέσει τον νεαρό νεκρό των Αιγών με τον τελευταίο νόμιμο Αργεάδη.
Υπάρχει, μάλιστα, μια ουσιώδης αντίφαση που πρέπει να επισημαίνεται: ο Διόδωρος περιγράφει μια μυστική δολοφονία και εξαφάνιση των σωμάτων, ενώ ο Τάφος ΙΙΙ αποτελεί πλούσια, επιμελημένη και αναμφίβολα βασιλική ταφή. Για να γεφυρωθούν τα δύο δεδομένα, υποτίθεται ότι η επίσημη ταφή πραγματοποιήθηκε μεταγενέστερα, όταν ο θάνατος του Αλεξάνδρου Δ΄ δεν μπορούσε πλέον να παραμένει κρυφός και ο Κάσσανδρος επιδίωκε να νομιμοποιήσει τη δική του βασιλεία. Αλλά και αυτό παραμένει υπόθεση
Διαβάστε επίσης
